İslam Hukukunda Kefil Olmanın Hükmü Nedir?

İslam hukukunda kefalet, bir kimsenin başka bir şahsın borcunu ödemeyi veya bizzat o şahsı yetkili makam/alacaklı huzuruna çıkarmayı üstlenmesidir. Terim anlamıyla kefalet, "kefilin zimmetini asıl borçlunun zimmetine ekleyerek borcun ödenmesini garanti altına alması" şeklinde tanımlanır.

1. Kefil Olmanın Dini Hükmü

İslam fıkhında kefalet, özü itibarıyla ihtiyaç sahibine destek olmayı, borçlanmayı kolaylaştırmayı ve hakkın teminat altına alınmasını amaçlayan meşru ve mendup (teşvik edilen) bir yardımlaşma akdidir.

• Meşruiyetin Dayanakları: Kur’an-ı Kerim’de Hz. Yusuf kıssasında geçen “Onu getirene bir deve yükü mükâfat var, buna ben kefilim” (Yûsuf, 12/72) ayeti ve Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) “Kefil borçludur (ödemekle yükümlüdür)” (Ebû Dâvûd, Büyû‘, 88) hadisi kefaletin meşruiyetini ortaya koyar.
• Ahlaki Boyut: Kefalet iyilik ve yardımlaşma kapısı olmakla birlikte; kişinin gücünü aşan yüklerin altına girmesi, aile düzenini sarsması ve telafisi zor mağduriyetlere yol açması riski taşıdığından Nebevi tavsiyelerde ölçülü olunması, düşünülerek hareket edilmesi ve gereksiz risklerden kaçınılması öğütlenmiştir.

2. Kefaletin Türleri

Klasik fıkıhta kefalet iki temel kısma ayrılır:

• Nefse (Şahsa) Kefalet (Kefâlet bi'n-nefs): Borçlunun bizzat kendisini, duruşma gününde veya belirlenen vakitte hâkim yahut alacaklı huzuruna getirmeyi üstlenmektir. Kefil borçluyu getiremezse (ve borçlu kaçarsa), borcun türüne göre mali bedeli ödemek zorunda kalabilir.
• Mala/Borca Kefalet (Kefâlet bi'l-mâl): Asıl borçlunun ödemesi gereken bir borcu, alacağı veya tazminatı ödemeyi taahhüt etmektir. Günlük hayattaki ticari ve bireysel kefaletlerin büyük çoğunluğu bu kapsama girer.

3. Kefaletin Geçerlilik Şartları

Bir kefalet akdinin hukuken ve dinen geçerli sayılması için şu şartların bulunması gerekir:

• Kefile Ait Şartlar:
• Temyiz ve rüşt: Kefilin akıllı, ergen (bâliğ) ve malında serbestçe tasarruf edebilecek olgunlukta (reşid) olması şarttır. Çocuğun, akıl hastasının veya kısıtlı (mahcur) kimsenin kefaleti geçersizdir.
• Rıza: Kefalet tamamen gönüllülük esasına dayanır. Baskı, tehdit ve zorlama (ikrah) altında verilen kefalet geçersizdir.
• Borca (Mekfûlün bih) Ait Şartlar:
• Meşruiyet: Borcun İslam hukukuna göre caiz bir sebepten doğmuş olması şarttır. Faizli kredi borçlarına, şarap, kumar veya haram kazanç doğuran işlemlere kefil olmak dinen haram ve bâtıldır.
• Sabit veya doğması muhtemel borç: Borcun fiilen zimmetteİslam hukukunda kefalet (veya kefil olmak), meşru bir yardımlaşma ve teminat müessesesi olup caiz kabul edilmiştir. Kur'an-ı Kerim'de Hz. Yusuf kıssasında geçen “...Onu getirene bir deve yükü mükâfat vardır; ben de buna kefilim” (Yûsuf, 12/72) ayeti ve Hz. Peygamber’in (s.a.v.) “Kefil borçludur” (Tirmizî, Büyû‘, 39) hadisi kefaletin meşruiyetine dayanak teşkil eder.

İslam hukukunda kefaletin mahiyeti, caiz olma şartları ve tarafların sorumlulukları temel fıkıh prensipleriyle şu şekilde düzenlenmiştir:

Kefalet Nedir?

Kefalet sözlükte "bağlamak, bir şeye eklemek" anlamına gelir. Terim olarak ise; bir kimsenin, başkasına ait bir borcu veya edimi yerine getirmeyi kendi zimmetine ekleyerek taahhüt etmesidir.

Kefalet temelde ikiye ayrılır:

• Mala kefalet (Kefâlet bi’l-mâl): Borçlunun ödemekle yükümlü olduğu para veya teslim etmekle yükümlü olduğu bir malın ifasını üstlenmek.
• Şahsa/Nefse kefalet (Kefâlet bi’n-nefs): Borçlu veya sanık olan bir kimseyi mahkeme veya alacaklı huzuruna hazır etmeyi taahhüt etmek.

Kefil Olmanın Dini Hükmü ve Şartları

Kefil olmak esasen mendup (tavsiye edilen, sevaplı bir yardımlaşma) sayılır. Ancak kişinin ödeme gücü yoksa veya kefil olduğu borcun kendisini ya da bakmakla yükümlü olduğu kişileri mağdur edeceğini biliyorsa kefil olması mekruh hatta duruma göre haram olabilir.

Kefaletin geçerli (sahih) olabilmesi için aranan şartlar:

• Kefil Açısından: Kefilin akıl sağlığının yerinde, bülûğ çağına ermiş (temyiz kudretine sahip) ve tasarruf ehliyetine sahip olması gerekir. Hacir altında (kısıtlı) bulunan veya iflas etmiş birinin kefaleti geçerli değildir.
• Borç/Asıl Yükümlülük Açısından: Kefil olunan borcun meşru ve helal bir işlemden doğması şarttır. Faizli kredi, kumar borcu veya haram maddelerin ticaretinden doğan borçlara kefil olmak caiz değildir.
• Borcun Belirli/Teslim Edilebilir Olması: Kefil olunan şeyin zimmette sabit bir hak (ödenmesi gereken bir meblağ veya hazır edilebilir bir şahıs) olması gerekir. Miktarı ve vadesi belirsiz, aşırı derecede garar (bilinmezlik) içeren borçlarda kefalet geçerli sayılmaz.
• Rıza: Kefilin kendi hür iradesiyle, cebir veya baskı altında kalmadan rıza göstermesi gerekir.

Kefilin Sorumlulukları ve Hukuki Durumu

Kefalet akdi kurulduktan sonra kefilin zimmeti borçlunun zimmetine eklenir (asıl borçlunun borcu silinmez, borçlu ikiye çıkar).

• Alacaklının Talep Hakkı: Hanefî mezhebine göre alacaklı, vadesi gelen borç için isterse asıl borçluya isterse doğrudan kefile başvurabilir. Mâlikî mezhebine göre ise alacaklı, borçlu hayatta ve hazırda iken öncelikle asıl borçluya başvurmalı; borçlu ödeyemezse veya kaçarsa kefile gitmelidir.
• Rücû Hakkı (Borcu Tahsil Etme): Kefil, borçlunun talebi veya rızasıyla kefil olmuşsa, alacaklıya ödediği meblağı sonradan asıl borçludan tahsil etme hakkına (rücû) sahiptir. Ancak borçludan habersiz veya onun açıkça itirazına rağmen kendi inisiyatifiyle borcu ödemişse, bu bir hibe (bağış) sayılabilir ve duruma göre asıl borçludan talepte bulunamayabilir.
• Kefaletin Sona Ermesi: Asıl borçlunun borcu ödemesi, alacaklının borcu bağışlaması (ibra), alacaklının kefili yükümlülükten muaf tutması veya kefilin borcu bizzat ödemesiyle kefalet sorumluluğu düşer.

İslam hukuku kefaleti bir yardımlaşma vasıtası olarak kabul etmekle birlikte; kişinin mali durumunu gözetmeksizin pervasızca kefil olmasını, aile bireylerinin nafakasını riske atmasını ve gayrimeşru muamelelere kefil olarak aracılık etmesini kesin biçimde meneder.